De Europese stroommarkt heeft meer flexibiliteit nodig. Niet alleen om netcongestie te verlichten, maar ook om stroomprijzen beheersbaar te houden en leveringszekerheid te beschermen. De energietransitie draait daardoor niet meer alleen om extra opwek uit zon en wind, maar steeds nadrukkelijker om de vraag hoe vraag en aanbod slimmer op elkaar kunnen reageren.
Dat maakt flexibiliteit op de stroommarkt een van de belangrijkste thema’s voor de komende jaren. Waar eerder vooral werd gedacht in extra kabels, centrales en interconnecties, verschuift de aandacht nu naar vraagsturing, lokale flexibiliteitsmarkten en de vraag hoe bedrijven en netbeheerders sneller op prijssignalen kunnen reageren. Voor partijen in de energiesector wordt dat steeds bepalender voor betaalbaarheid, leveringszekerheid en investeringsruimte.
Waarom flexibiliteit op de stroommarkt belangrijker wordt
De huidige Europese stroommarkt is gebouwd op een systeem waarin veel centrales op aanvraag konden leveren. Dat model werkt minder goed in een elektriciteitsmix met veel zon en wind. Daar schommelt het aanbod per uur, soms per kwartier, terwijl de vraag nog vaak relatief star blijft.
Op zonnige middagen ontstaat dan een overschot, met lage of zelfs negatieve prijzen. In de avond of op windstille dagen schiet de prijs juist omhoog zodra regelbare productie nodig is. Zonder voldoende flexibiliteit op de stroommarkt worden die pieken en dalen steeds sterker.
Volgens EPEX SPOT kan elektriciteit tegenwoordig tot op het moment van levering worden verhandeld. Die mogelijkheid is vooral belangrijk geworden door de snelle groei van hernieuwbare energie, die veel minder voorspelbaar is dan klassieke opwek. Daardoor verschuift de waarde op de Europese stroommarkt van pure productie naar het vermogen om productie, opslag en verbruik snel op elkaar af te stemmen.
Europese stroommarkt levert veel op, maar wordt complexer
De integratie van Europese elektriciteitsmarkten heeft de afgelopen jaren aantoonbaar voordelen opgeleverd. In presentaties van ACER wordt verwezen naar een jaarlijkse welvaartswinst van circa 34 miljard euro dankzij grensoverschrijdende marktintegratie en efficiëntere benutting van productiebronnen, interconnecties en energiedragers.
Dat voordeel blijft groot. Als in Nederland weinig zon en wind beschikbaar is, kunnen andere landen via de gekoppelde markt bijdragen met waterkracht, kernenergie of andere vormen van opwek. Juist daardoor blijft de Europese stroommarkt efficiënter dan een systeem van losse nationale eilanden.
Maar dezelfde markt wordt ook complexer. Hoe groter het aandeel weersafhankelijke energie, hoe vaker productie en vraag op korte termijn uit balans raken. Daardoor wordt flexibiliteit op de stroommarkt steeds minder een niche en steeds meer een kernvoorwaarde.
Meer hernieuwbare energie vraagt om ander marktgedrag
De groei van hernieuwbare energie maakt de Europese stroommarkt structureel anders. Waar klassieke centrales relatief stabiel konden produceren, hangt de productie van zon en wind af van het moment. Daardoor verschuift de waarde in het systeem: niet alleen productie telt, maar vooral het vermogen om vraag en aanbod continu op elkaar af te stemmen.
Dat vraagt om meer flexibiliteit op de stroommarkt. Denk aan batterijen, vraagsturing, opslag, interconnecties en industriële afschakelcontracten. Juist daar ligt volgens veel marktpartijen nog te weinig nadruk.
TenneT beschrijft dat in eigen publicaties met het beeld van de badkuip: pieken zijn duur en problematisch, terwijl er op andere momenten juist ruimte op het net onbenut blijft. De logische conclusie is dus dat de energietransitie niet alleen draait om meer opwek, maar ook om slimmer gebruik van de bestaande infrastructuur.
EPEX SPOT ziet flexibiliteit als volgende groeimarkt
Juist daarom positioneert EPEX SPOT zich niet alleen als elektriciteitsbeurs voor day-ahead en intraday handel, maar steeds meer ook als platform voor flexibiliteit. Op de eigen website noemt het bedrijf intraday handel expliciet een manier om flexibiliteit economisch te waarderen.
Een belangrijk voorbeeld is Localflex, waarmee flexibiliteit op lokaal niveau kan worden verhandeld. In Nederland draait sinds 2023 Localflex Continuous NL, gekoppeld aan GOPACS, om flexibiliteitsaanbod te centraliseren waar en wanneer het nodig is. Dat soort markten moet helpen om congestie sneller op te lossen en bedrijven economische prikkels te geven om hun verbruik aan te passen.
Dat laat zien waar de markt naartoe beweegt. Niet alleen grootschalige grensoverschrijdende handel, maar ook lokale en tijdsgevoelige flexibiliteit krijgt een eigen economische waarde.
Vraagsturing wordt net zo belangrijk als nieuwe opwek
Die ontwikkeling is logisch. De energietransitie kan niet uitsluitend leunen op steeds meer duurzame opwek. Zonder vraagsturing wordt het systeem te duur en te log. Flexibiliteit helpt om pieken af te vlakken en dalen beter te benutten. Dat verlaagt de noodzaak voor dure netuitbreiding en maakt de inzet van bestaande capaciteit efficiënter.
Juist daarom is flexibiliteit op de stroommarkt niet alleen goed voor netbeheerders, maar ook voor betaalbaarheid. Een systeem waarin verbruik meebeweegt met aanbod is goedkoper dan een systeem dat alle extremen alleen met infrastructuur moet opvangen.
Zonder flexibiliteit blijven gascentrales langer nodig
Tegelijk blijft een harde waarheid overeind: flexibiliteit lost niet alles op. Ook met vraagsturing en batterijen zal er nog geruime tijd behoefte zijn aan regelbaar vermogen. Vooral in uren met weinig zon en weinig wind blijven gascentrales voorlopig een belangrijke rol spelen.
Daarmee raakt flexibiliteit ook direct aan leveringszekerheid. We schreven eerder al dat Nederland na 2030 een groter risico loopt op stroomtekorten als er onvoldoende regelbare capaciteit achter de hand blijft. Flexibiliteit helpt het probleem kleiner te maken, maar vervangt het adequacy-vraagstuk niet volledig.
De uitdaging is dus dubbel: meer flexibiliteit op de stroommarkt én voldoende back-upcapaciteit.
Marktintegratie alleen is niet genoeg
De Europese stroommarkt heeft veel opgeleverd, maar marktintegratie alleen is niet meer voldoende. In een systeem met hoge aandelen zon en wind moet niet alleen grensoverschrijdende handel goed werken, maar ook de vraagkant actiever meedoen.
ACER benadrukt in zijn marktregels en monitoring dat Europese marktkoppeling juist ook bedoeld is om de deelname van vraagrespons en hernieuwbare bronnen te faciliteren. Dat is een belangrijk signaal. De volgende fase van marktintegratie zit niet alleen in meer verbindingen tussen landen, maar ook in betere deelname van flexibiliteit en vraagrespons binnen die markt.
Waarom dit economisch steeds belangrijker wordt
Voor Europa is dit meer dan een technisch optimalisatievraagstuk. Een elektriciteitssysteem dat sterk op hernieuwbaar leunt maar onvoldoende flexibel is, leidt tot hogere systeemkosten, grotere prijsschommelingen en meer druk op de concurrentiepositie van bedrijven.
Juist energie-intensieve industrieën en grote verbruikers voelen dat direct. Als stroom niet alleen duur, maar ook onvoorspelbaar wordt, verslechtert het investeringsklimaat. Daarmee wordt flexibiliteit op de stroommarkt een economische randvoorwaarde, niet alleen een energie-innovatie.
Wat betekent flexibiliteit voor de Europese stroommarkt?
De bredere conclusie is duidelijk. De Europese stroommarkt blijft profiteren van integratie en grensoverschrijdende handel, maar de volgende grote stap ligt bij flexibiliteit. Zonder slimmer vraaggebruik, lokale flexibiliteitsmarkten en voldoende regelbaar vermogen blijven prijzen volatiel en leveringszekerheid kwetsbaar.
Voor overheden, netbeheerders en marktpartijen betekent dat dat de focus moet verschuiven. Niet alleen meer opwek en meer kabels, maar ook meer economische prikkels om vraag en aanbod actief op elkaar af te stemmen.
Pas dan wordt de stroommarkt niet alleen groener, maar ook echt betaalbaarder en robuuster.
Bronnen en achtergrond:
